Sosyal Fobi (Sosyal Anksiyete Bozukluğu) Nedir?

Sosyal fobi ile sosyal kaygı arasındaki fark

Sosyal kaygı ve sosyal fobi terimleri sıklıkla birbirinin yerine kullanılsa da aralarında önemli farklar vardır. Sosyal kaygı, sosyal ortamlarda hissedilen hafif-orta düzey gerginlikten sosyal fobi düzeyine kadar geniş bir spektrumu kapsar. Sosyal fobi ise bu spektrumun en uç noktasıdır:

• Şiddet farkı: Sosyal kaygıda kişi zorlanarak da olsa sosyal ortamlara girebilir. Sosyal fobide ise kaçınma o kadar yoğundur ki kişi iş, okul veya sosyal hayatında ciddi kayıplar yaşar.
• Klinik tanı: Sosyal fobi, DSM-5 tanı kriterlerini karşılayan bir anksiyete bozukluğudur. Tanı için belirtilerin en az 6 aydır devam ediyor olması ve işlevselliği belirgin şekilde bozması gerekir.
• Yaygınlık: Sosyal fobi toplumda yaklaşık %7-12 oranında görülürken, sosyal kaygı belirtileri çok daha yaygındır.
• Kaçınma şiddeti: Sosyal fobide kaçınma neredeyse tüm sosyal durumları kapsayabilir. Telefona cevap vermemek, kapıyı açmamak, markete gidememek gibi ileri düzey kaçınmalar görülür.

Sosyal fobinin yaygın görünümleri

Sosyal fobi herkeste aynı şekilde ortaya çıkmaz. Bazı kişiler belirli durumlarda (performans kaygısı gibi) zorlanırken, bazıları neredeyse tüm sosyal etkileşimlerden kaçınır. Yaygın görünümler şunlardır:

• Performans tipi: Sadece topluluk önünde konuşma, sunum yapma, sahneye çıkma gibi durumlarda yoğun kaygı yaşanır. Bire bir sohbetlerde sorun yoktur.
• Genelleşmiş tip: Hemen hemen tüm sosyal durumlar kaygı uyandırır. Yemek yerken izlenmek, yazı yazarken yanında durulması, ofiste çay molasına katılmak gibi sıradan durumlar bile zordur.
• Seçici tip: Yetkili kişilerle konuşma, karşı cinsle iletişim, yabancılarla sohbet gibi belirli kategorilerde yoğun kaygı yaşanır.
• Var olmayan tip (kültürel sendrom): Tayin kyoufuşo olarak bilinen, başkalarını rahatsız etme korkusuyla karakterize bir durumdur. Özellikle Doğu Asya kültürlerinde yaygındır.

Sosyal fobide psikolojik destek süreci

Sosyal fobi tedavi edilebilir bir durumdur ve psikolojik destek süreci kanıta dayalı yöntemlerle yapılandırılır. Tedavi süreci genellikle şu aşamaları içerir:

• Değerlendirme: Psikolog, klinik görüşme ve gerekirse ölçeklerle sosyal fobinin şiddetini, tetikleyicilerini ve kaçınma örüntülerini değerlendirir.
• Psikoeğitim: Danışana sosyal fobinin doğası, kaçınma döngüsü ve kaygının nasıl çalıştığı hakkında bilgi verilir.
• Bilişsel yeniden yapılandırma: "Kesin rezil olacağım", "Herkes beni izliyor" gibi çarpıtılmış düşüncelerin yerine daha gerçekçi alternatifler geliştirilir.
• Maruz bırakma: Güvenli ve kontrollü bir şekilde, korkulan sosyal durumlarla kademeli olarak yüzleşme sağlanır. Sanal gerçeklik maruz bırakma da kullanılabilir.
• Sosyal beceri eğitimi: Sohbet başlatma, göz teması kurma, hayır deme gibi sosyal beceriler role-play yöntemiyle çalışılır.

Sosyal fobide olay sonrası zihinden tekrar geçirme döngüsü

Sosyal fobi yaşayan kişi için zorlanma çoğu zaman konuşma bittikten sonra da sürer. Kişi ne söylediğini, yüz ifadesinin nasıl göründüğünü, sesinin titreyip titremediğini veya karşı tarafın ne düşündüğünü uzun süre zihninden tekrar geçirebilir.

Bu tekrar geçirme, bir sonraki sosyal duruma daha fazla tehdit yükler. Kişi “bir daha hata yapmamalıyım” diye hazırlanır; hazırlık arttıkça doğallık azalabilir, kendini izleme artabilir ve sosyal ortam daha da yorucu hale gelebilir.

Güvenlik davranışları sosyal fobiyi görünmez biçimde sürdürebilir

Kısa cevap vermek, göz temasından kaçınmak, konuşmadan önce cümleleri zihinde prova etmek, telefonu kalkan gibi kullanmak veya ortamdan erken çıkmak sosyal kaygıyı azaltıyor gibi görünebilir.

Fakat bu davranışlar kişinin “ancak böyle yaparsam kabul edilebilir görünürüm” inancını güçlendirebilir. Sosyal fobi çalışmasında hedef kusursuz görünmek değil, kaygı varken de ilişkide kalabilmek ve sosyal alanı adım adım genişletebilmektir.

Sıkça Sorulan Sorular